Basınçlı Emprenye Sistemleri

AĞAÇ MALZEMENİN KORUNMASINDA
BASINÇLI EMPRENYE SİSTEMLERİ

Y.Doç.Dr. Selim ŞEN, Düzce Üniversitesi, 
Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü

Özet
Odun yenilenebilir ve ekonomik bir yapı malzemesi olarak mantar, böcek ve diğer etkenlerden zarar görebilen bir yapı malzemesidir. Odunun uzun süre dayanımını sağlamak için doğal zararlılarına karşı korunması gerekmektedir. Odun fiziksel, mekaniksel ve kimyasal etkilerden korunmak üzere çeşitli odun koruyucu maddeler ile muamele edilmektedir. Kimyasal koruyucular ile muamele edilmiş odunun mantar ve böcek tahribatı başta olmak üzere rutubet, yağmur, deniz zararlıları ve termitlere karşı dayanma kabiliyeti arttırılmaktadır. Bu şekilde demiryolu traversleri, telefon ve elektrik direkleri, maden direkleri, inşaat yapı malzemesi, su içi inşaatlarda, çit malzemesi ve bağ bahçe sırıkları olarak uzun yıllar hizmet verebilmektedir.  Tüm dünyada daldırma, fırça veya sprey ile uygulama yöntemleri yanında yüksek ve alçak basınç uygulayan çeşitli emprenye yöntemleri bulunmaktadır. Odunun korunmasında amaç en uygun yöntem ve koruyucu madde ile kullanım yerine göre uygun ağaç malzemenin muamele edilmesidir. Basınç ve vakum uygulanabilen bir kazan içerisinde gerçekleştirilen basınçlı yöntemler ağaç malzemeye en kısa yoldan, ekonomik olarak istenildiği kadar koruyucu madde emdirilebilen avantajlı yöntemlerdir.

Giriş
Ağaç malzeme, beton, demir, alüminyum, PVC ve diğer çeşitli yapı malzemelerine göre hafif oluşu, kolay işlenebilir olması, üretiminin devamlı olması, çeşitli kullanım yerlerinde üstün fiziksel ve mekaniksel özelliklere sahip olması nedeniyle, yapı tekniğinde, kağıt ve selüloz, levha, mobilya ve bunlar gibi bir çok endüstri kolunda geniş çapta kendine özgü kullanım yerleri bulunmaktadır. Kullanım yerlerinin çoğunda ağaç malzemenin biyolojik, kimyasal ve mekanik dış etkilere karşı korunması gerekmektedir. Bu nedenle ağaç malzeme biyolojik, fiziksel ve kimyasal faktörlere karşı dayanıklı hale getirilerek kullanım ömrünü uzatmak için kullanış amacına göre uygun kimyasal ve yöntemler ile muamele edilmekte ve çeşitli üst yüzey işlemlerinden geçirilmektedir. En çok uygulanan koruyucu yöntem çeşitli kimyasal maddeler ve basınçlı emprenye sistemleri arasından kullanım yerine göre en uygun olanı ile odunun muamele edilmesidir. 
Ağaç malzemenin korunması gelişmiş ülkelerde yaygın bir endüstri kolu olarak önemini korumaktadır. Avrupa ülkelerinde 1500 den fazla, ABD de, 800 den fazla,  Güney Afrika'da 220 adet, Yeni Zelanda da 300, Avustralya'da 250 adet, Japonya'da 174 adet emprenye tesisi bulunmaktadır (Bozkurt ve ark, 1993).  Bu tesislerde basınçlı emprenye sistemleri nin maddeleri olarak başlıca kreozot, suda çözünen tuzlar ve organik solvent emprenye maddeleri ile emprenye yapılmaktadır.  Günümüze kadar 2500 çeşit emprenye maddesi bulunmuştur.

 

 

1. Emprenye Sistemleri Endüstrisinin Tarihçesi
Ağaç malzemenin kullanım yelerinde korunması önemi asırlar öncesinde kabul edilerek, çeşitli maddeler ve yöntemlerle uygulamalar yapmışlardır. Bunlar arasında kömürleştirme ilk önlem olarak yapılan arkeolojik kazılarda ortaya çıkmıştır. Ülkemizde Efes'te bulunan Diana Tapınağı kömürleştirilerek hazırlanmış ağaç direkler üzerinde inşa edilmiştir. Çin, Mısır, Roma ve Yunan gibi eski medeniyetler bitkisel, hayvansal ve mineral yağlarla ağaç malzemeyi muamele etmişlerdir. Bu medeniyetlerde ardıç, sedir ve çam yağlarının zamanla deniz araçlarında da kullanılmaya başlanmıştır. Bunun yanında sıcak ve kuru iklimlerde örneğin Mısır piramitlerinde ahşap malzeme binlerce yıl sağlam olarak kalabilmiştir. 
Milattan sonra 1000 li yıllara kadar ağaç malzemenin emprenyesi hakkındaki çok fazla gelişme olmamıştır. 16 yüzyıldan sonra çeşitli ticaret gemilerinin deniz oyucuları ve çürüklük yapan mantarlara karşı korunması için kömürleştirme, odun katranlarına batırma yöntemlerine ilave olarak endüstriyel alandaki gelişmelerle birlikte yağlar, tutkallar, reçineler, kauçuk ve tuzlar da bu alanda kullanılmaya başlanmıştır(Bozkurt ve ark, 1993). Emprenye endüstrisi sanayideki gelişmelere paralel olarak özellikle son 200 yılda gelişme göstermiştir.
Ondokuzuncu yüzyılın başlarında dünyada endüstriyel alanlarda yakacak olarak kullanılan kömürün destilasyonu ila açığa çıkan kreozot demiryolu traversleri ve ahşap tel direklerinin emprenyesi için uygun bir koruyucu madde olarak geniş ve günümüze kadar devam eden kullanım alanları bulmuştur. 
Ahşap malzemenin koruyucu kimyasallar ile muamelesinde yöntem geliştiren Fransız J.R. Breant 1831 yılında patentini aldığı kazanda basınç yöntemi ile modern anlamda ilk emprenye sistemlerine adım atılmış oldu. Bu yöntemde fazla miktarda emprenye maddesi tüketildiği için işlem pahalıya mal oluyordu. 1902 yılında M. Rueping tarafından pratik olarak boş hücre yöntemi geliştirilmiştir (Berkel, 1972).

2. Ülkemizde Emprenye Endüstrisinin Gelişimi
Türkiye'de ilk emprenye tesisi 1915 yılında yıllık 20 000 m3 kapasiteli olarak Denizli'de, 1931 yılında Almanlar tarafından 60 000 m3 kapasiteli ikinci tesis İzmit Derince'de kurulmuştur. Kreozot ile emprenye yapan bu tesisler Devlet Demiryollarının traverslerinin emprenyesi amacıyla kurulmuştur. Üçüncü olarak 1956 yılında İngilizler tarafından Bolu'da kurulan emprenye tesisi 15 000 m3 kapasiteli ve suda çözünen tuzlar kullanarak PTT nin emprenyeli tel direk ihtiyacını karşılamak üzere kurulmuştur. Özel teşebbüsün de çeşitli tesisler kurmasıyla 2000 li yıllara kadar bu sayı 30 a ulaşmıştır(Bozkurt, 1993).

3. Emprenye Yöntemleri
Kullanım yerinde daha uzun süre dayanımını sağlamak için ahşap malzemeye uygulanan yöntemler basınç içermeyen ve basınçlı yöntemler olarak ikiye ayrılmaktadır. Basınç içermeyen yöntemler fırça ile sürme, kazanda daldırma gibi basit yöntemleri içerirken, basınçlı yöntemler kurulu bir ekipmanı gerektirmektedir. Ağaç malzemenin korunmasında başarıya ulaşabilmesi için kullanım yerine en uygun etkili yöntemlerin seçilmesi önem taşımaktadır.

3.1. Basınç Uygulanmayan Yöntemler
Bu metotlar arasında fırça ve ya püskürtme ile ağaç malzemenin yüzeyine kimyasal maddenin uygulanması pratik olarak yapılmaktadır. Ancak kimyasal maddenin ağaç malzemenin içine daha fazla nüfuzu için kazan içerisinde daldırma yöntemleri de uygulanmaktadır. Emprenye maddesinin içine batırma süresi ağaç malzemenin türü, kullanılacağı yer ve emprenye maddesine değişiklik göstermekle birlikte sıcak ve soğuk olarak uygulanan çeşitli yöntemleri mevcuttur.

3.2. Basınçlı Emprenye Yöntemleri 
Günümüzde ağaç malzemenin emprenyesinde endüstriyel metotlar arasında vakum ve basınç uygulayan metotlar önem kazanmıştır.  Bu yöntemlerde ağaç malzeme içerisine kısa sürede ekonomik yoldan yeterli miktarda ve derinlikte emprenye maddesi nüfuz ettirmek mümkün olmaktadır. Arzulanan düzeyde emprenye işlemini gerçekleştirmek için ağaç malzemenin yerleştirildiği çelik bir kazan ile istenildiği kadar vakum ve basınç uygulanabilen özel bir tesis kullanılmaktadır(İlhan, 1983). 
Bu tesislerde büyük hacimde ve her boyuttaki ağaç malzemeler emprenye edilebilmekte ve emprenye maddesi miktarı ayarlanabilmektedir. Emprenye maddesinin ağaç malzemenin içerisine yeknesak bir şekilde geçmesini sağlayıp daha etkili ve güvenli bir koruma yapmak mümkün olmaktadır. Bu tesisler sabit olarak kurulabildiği gibi kamyonlar üzerine monte edilerek seyyar olarak da hizmet verebilmektedirler. Basınçlı emprenye yöntemleri dolu ve boş hücre yöntemleri olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

3.2.1. Dolu Hücre Yöntemleri
Basınç uygulayan yöntemlerde temel prensip ağaç malzemenin içerisine mümkün olduğunca en yüksek miktarda emprenye maddesinin nüfuz ettirilmesidir. Emprenye kazanının içerisine doldurulan ağaç malzemeye önce vakum uygulanarak hücre boşluk ve çeperlerinde bulunan hava bir ön vakum ile (alçak basınç) dışarıya alınmaktadır. Emprenye maddesinin silindire sevk edilmesinden sonra basınç uygulamak suretiyle ağaç malzemenin tüm boşluklarına nüfuz etmesi sağlanmaktadır (Hafızoğlu, 1987).  
Dolu hücre yöntemlerinin ilklerinden olan Breant yöntemi ilk uygulanan yöntemlerdendir. Başlangıçta kreozot uygulanan bu yöntemlerde zamanla tuzlar  da kullanılmaya başlanmıştır. 1847 yılında geliştirilen ve Çinko klorür kullanılan Burnett yönteminde ağaç malzeme başlangıçta 1,5 A basınçta 30 dak süreyle buhar ile muamele edilmektedir. Ancak günümüzde bu emprenye maddesi pek kullanılmamaktadır.  
İlk defa 1836 yılında maden kömüründen elde edilen kreozotun emprenye endüstrisinde kullanılması fikriyle yola çıkılarak, gerçek anlamda patentini alan  J. Bethell olmuştur. Bethell yönteminde %12-14 rutubetindeki (hava kurusu hal) ağaç malzeme bir ön buharlama işlemine tabi tutulmadan kreozot ile emprenye edilmekteydi. Günümüzde bu yöntem dünyada en yaygın metotlardan olup suda çözünen tuzların yaygın olarak kullanıldığı bir yöntemdir (Bozkurt ve ark, 1993). Ağaç malzemenin dolu hücre metodu ile Bethell yöntemine göre emprenye edilmesine dair şema Şekil 1 de görülmektedir.

 

Şekil 1. Basınçlı emprenye sisteminde dolu hücre metoduna göre işlem. (Bethell Yöntemi)

Bethell Yöntemi

1-Vakum periyodu: Basınç silindiri içerisine 60 cmHg (0,8 bar) vakum uygulanmaktadır. Bu vakum ile ağaç malzeme içerisindeki hava dışarıya çıkarılmaktadır. Vakumun süresi ağaç türlerine göre değişmektedir. Çamda 30 dak, Kayın, Meşe ve Melez de 60 dak., Ladin de 120 dak uygulanmaktadır. 
2- Doldurma periyodu:Vakum işleminden sonra emprenye maddesi kazana sevk edilmektedir. Doldurma işlemi vakum altında (50 cm Hg) gerçekleştirilmektedir. 
3- Basınç periyodu:Yüksek basınç uygulaması genellikle 8-14 Atmosfer arasında gerçekleştirilmektedir. Ağaç türlerine göre basınç süresi Çamda 60 dak, Kayın, Meşe ve Melezde 120 dak, Ladinde 240 dakikaya kadar çıkabilmektedir.
4- Kazanın boşaltılması ve son vakum periyodu: Yüksek basınç kaldırılarak emprenye maddesi kazandan geri alınır. Emprenye maddesinin odundan dışarıya akmasını engellemek için 5 dakika süreyle 40 cm Hg lık kısa bir vakum uygulanarak fazla emprenye maddesi geri alınır. Vakum kaldırılır.
Şekil 2 de dolu hücre metoduna göre işlem yapılan bir emprenye kazanı görülmektedir.


      

Şekil 2. Dolu hücre metoduna göre emprenye yapan bir basınç silindiri. I- Kazana ağaç malzeme doldurulması. II- Emprenyeli malzemenin çıkarılması (Anon 2007)

Dolu hücre metoduna göre emprenye maddesi olarak kreozot kullanıldığında tüketim çok yüksek miktarda olmaktadır. Ağaç malzemenin korunması için bu kadar fazla tüketimin gerekli olmadığı saptanmıştır. Günümüzde suda çözünen tuzlar için bu yöntem uygulanmaktadır. 
Dolu hücre yöntemleri arasında özellikle kreozot tüketimini azaltmak ve zor emprenye edilen türleri emprenye etmek için birçok yöntemler geliştirilmiştir. Bunlar arasında Julius Rutgers in geliştirdiği kreozota Çinko klorür ilavesi ile fazla miktarda kreozot tüketimini azaltmayı amaçlamıştır. Yaş haldeki ağaç malzemenin kurutulması ve emprenyesi için  105 0C de kreozot çözeltisi ile bir ön kurutmadan sonra klasik dolu hücre yöntemi uygulanmaktadır. Kolay yıkanan tuzların derine nüfuzunu sağlamak ve kreozot tüketimini azaltmak için çift emprenye yöntemi geliştirilmiştir. 1952 yılında Gilwald-Jonat zor emprenye edilen türler için basamaklı basınç yöntemini geliştirmiştir (Şekil 3). Ladin ve Göknar gibi türler hariç, çam ve kayın malzemede iyi sonuçlar veren bu yöntemde suda çözünen tuzlar kullanılmıştır.


Şekil 3. Basamaklı basınç yönteminin uygulama şekli.

İsveç'ten Sten Henrikson 1946 da değişken basınç uygulayan salınımlı emprenye yöntemini geliştirmiştir. Kuzey Avrupa ülkelerinde önemli türler olup enerji ve telefon nakil hatlarında geniş kullanım yeri olan Ladin ve Göknar'ın taze ve kuru halde emprenye edilebilmesine olanak sağlayan bu yöntem başarılı olmuştur. Yöntemin esas prensibi çok kısa fasılalarla basınç ve vakum periyotları uygulamak suretiyle (Şekil 4)güç emprenye edilen ağaç türlerinde nüfuz derinliğini arttırmaktır.


Şekil 4.Değişken basınç uygulayan salınımlı emprenye yöntemi şeması.

3.2.2. Boş Hücre Yöntemleri

Emprenyeli ağaç malzemenin demiryolu, enerji nakil hatları, ve haberleşme hizmetlerindeki tüketiminin yaygınlaşmasıyla yüksek miktarda emprenye maddesi tüketen dolu hücre yöntemlerinin yerine daha ekonomik olan boş hücre metotları geliştirilmiştir. Boş hücre metotlarının farkı ağaç malzemeye başlangıçta bir vakum işlemi uygulanmamasıdır. Bu metotların yaygın ve önemli olanı Ruping metodu olup, başlangıçtaki vakum içermeyip diğer işlemleri dolu hücre metodunda olduğu gibi yapılmaktadır (Hafızoğlu, 1987).

Ruping Metodu

Max Rüping tarafından 1902 yılında geliştirilen bu yöntemle ağaç malzemenin hücre çeperlerinin alacağı kreozot miktarının koruma için yeterli olacağı belirtilmiştir.  Hücre boşluklarına alınacak kreozotun gereksiz olduğu ileri sürülmüş bu görüş laboratuvar çalışmaları ile de desteklenmiştir. Ağaç malzemenin emprenyesinde hücre boşluklarına dolan emprenye maddesinin geri kazanılması amacıyla başlangıçta havayı sıkıştırmak için bir basınç uygulanmaktadır(Şekil 5).

1- Ön hava basıncı: Silindire yerleştirilmiş ağaç malzemeye 0,5 - 4 Atmosferlik bir ön basınç uygulanarak kazandaki, dolayısıyla ağaç malzeme içerisindeki hava sıkıştırılmaktadır.  Başarılı sonuçlar alınması için ağaç malzemenin hava kurusu halde olması gerekmektedir. Odunun geçirgenliği ve alınması istenen emprenye maddesi miktarına göre basınç miktarı ayarlanabilmektedir. Sıkışan hava empenye maddesini dışarıya çıkardığı için ön basınç miktarı arttırıldıkça absorbe edilen emprenye maddesi miktarı da azalmaktadır. 
2- Emprenye Maddesi Sevki: Kazandaki ön basınç korunurken emprenye maddesi kazana sevk edilmektedir. Kazanda kreozot sıcaklığı 65-110 0C a kadar çıkarılmaktadır. 
3- Basınç Periyodunun Uygulanması: Kazan doldurulup istenen sıcaklığa ulaşıldıktan sonra ağaç türleri ve boyutlarına göre değişen basınç 10-14 Atmosfer seviyelerine kadar yükseltilmektedir. 
4-Emprenye Maddesinin Dışarı alınması: Basınç kaldırıldıktan sonra silindir içerisinde bulunan emprenye maddesi depolama tanklarına geri alınmaktadır. 
5- Son vakum uygulaması: Emprenye silindiri içerisine 60 cm Hg dan az olmamak şartıyla 10 dak süreyle bir vakum uygulanarak fazla miktardaki emprenye maddesi geri kazanılmaktadır.  İşlem sonrası ağaç malzemeden dışarıya emprenye maddesi akmamakta ve yüzeyi temiz bir görünüm kazanmaktadır.

Şekil 5. Boş hücre yöntemine göre (Ruping metodu) işlemin uygulama şeması

Güç emprenye edilen ağaç türleri için ekonomik emprenye programları da geliştirilmiştir. Örneğin ağaç malzemenin 2 saat süreyle 100-105 0C de kreozot içerisinde bekletilmesinden sonra normal emprenye işleminin gerçekleştirilmesi yapılmaktadır. Şekil 6 da boş hücre metoduna göre emprenye yapan bir tesis görülmektedir (Anon, 2007).


Şekil 6. Boş hücre metoduna göre emprenye yapılan bir tesiste emprenye kazanı(Temasan)

Birçok Avrupa ülkesi ve Türkiye'de demir yolu traverslerinin kreozot ile emprenyesinde çift Rüping metodu uygulanmaktadır. Çift Ruping metodunda aynı emprenye işlemi arka arkaya iki defa uygulanmaktadır. Çamda absorpsiyon miktarı 90 kg/m3, Kayında 145 kg/m3, Ladinde 75 kg/m3, Meşede 45 kg/m3 e ulaşmaktadır. 
Güç emprenye edilen türler için vakum ve basınç süreleri değiştirilmektedir.
Taze haldeki kayın traverslerinin emprenyesi için 1962 yılında geliştirilen dört aşamalı emprenye metodunda ağaç malzeme 120-130 0C de kreozotla emprenye edilmektedir. Bu metotta ön hava basıncı yapılmadan kreozot kazana doldurulmakta, 8 A lik basınç, ardından 50 cm Hg vakum uygulanmakta, bu işlemler arka arkaya dört defa uygulanmaktadır (İlhan, 1983).

Tablo 1. Basınçlı Emprenye Yöntemlerinde Kreozot Emprenye Maddesi Tüketimi

Metodu

Ağaç Türü

Tüketim (kg/m3)

Bethell Metodu (Dolu Hücre Metodu)

Çam

270-300

Kayın

325-350

Meşe

85-100

Kavak

290-500

Ruping Metodu (Boş Hücre Metotları)

 

 

Çam

60-90

Kayın

145-150

Meşe

45-50


Lowry Yöntemi
Ruping yönteminden farklı olarak emprenye işlemi başlangıcında bir ön yüksek hava basıncı uygulanmamasıdır. Kreozot 85-1000 0C a kadar ısıtıldıktan sonra ağaç malzeme içerisine sevk edilmektedir. Basınç uygulaması ile birlikte hava iç tabakalara doğru sıkıştırılmaktadır. Basıncın kaldırılması ile genleşen hava bir kısım emprenye maddesini dışarıya iterek geri kazanılmasını sağlamaktadır.

3.2.3. Basınç Uygulayan Bazı Önemli Özel Yöntemler
Bu yöntemlerin uygulanması sırasında emprenye edilecek ağaç malzeme emprenye silindiri yerine bazı özel tesis ve araçlarda işleme tabi tutulmaktadır. 
1- Besi Suyunu Çıkarma Yöntemi (Boucherie Yöntemi): Kesimden hemen sonra çok yaş halde kabuklu bulunan ağaç direklerin kalın kesit yüzeyine takılan emprenye başlıklarından  gövdeye ve uç kısma doğru emprenye maddesi verilerek bunun ağaçta bulunan besi suyu yerine yerleşmesi sağlanmaktadır. Bu şekilde özellikle güç emprenye edilen Ladin ve Göknar gibi türlerin emprenyesinde başarılı sonuçlar alınabilmektedir.  Bu tesisler genellikle orman içlerinde kurulu ve taşınır özelliktedirler (İlhan, 1983).
2- Basınçlı Kapsül Yöntemi: Boucherie yöntemindeki 12-15 gün süren emprenye süresinin kısaltılması amacıyla 3,4-4 A lik basınçla emprenye başlıklarından emprenye maddesinin ağaç malzemeye nüfuzu sağlanmaktadır. Bu şekilde emprenye süresi 2-3 güne kadar indirilebilmektedir.
3- Cellon Yöntemi: Likit gazlarla eritilen emprenye tuzu ağaç malzemeye emdirildikten sonra gaz kısmı buharlaşarak geri alınmaktadır. Bu yöntem boş ve dolu hücre yöntemlerinde uygulanabilmektedir. Bu amaçla LPG, izopropil eter ve PCP karışımından bir emprenye maddesi yapılmaktaydı. Ancak PCP nin yasaklanması, patlama tehlikesi gibi nedenlerden dolayı yöntem son zamanlarda terkedilmiştir.
4- Yüksek Basınç Yöntemleri: Güç emprenye edilen ağaç türlerinin emprenyesinde 50-60 Atmosfer gibi yüksek basınçlar uygulanarak yeterli absorpsiyon ve nüfuz derinliği sağlanmaktadır. Çok dayanıklı sistemlerde yapılabilen bu emprenye işleminde birçok ağaç türünün yapıları bozulmakta, çökmeler meydana gelmektedir.
5- Alçak Basınç Yöntemleri: İlk defa 1940 yılında Amerika'da uygulamaya konulan bu yöntemle düşük basınç uygulayarak ağaç malzemenin emprenyesi yapılmaktadır. Dolu hücre metoduna göre yapılan işlem iki kez vakum içerdiğinden Vac-Vac adıyla bilinmektedir. Sadece İngiltere'de 250 tesis bulunmaktadır(Bozkurt ve ark, 1993) . Ülkemizde sayıları artmaya başlamıştır. 
6- Vakum Yöntemleri: Boucherie yöntemine benzer uygulamalardır. Taze halde emprenye edilen ağaç direklerin ince uç kısımlarına vakum uygulanmasiyle emprenye maddesinin absorpsiyonunun hızlandırılması amaçlanmaktadır. Bunlar zaman alıcı ve ekonomik olmayan yöntemlerdir.
7- Hidrojet: Empreye çözeltisi 1800-3500 Atmosfer basınç uygulayabilen jet sistemleri yardımıyla ağaç malzemeye çarptırılarak derine geçmesi sağlanmaktadır. Ağaç malzemede mekanik özellikleri bozmayacak şekilde ve küçüklükte delikler açılan bu yöntemde emprenye süresi çok kısalmaktadır. Ancak şimdiye kadar gelişme göstermiş bir yöntem değildir.

4. Emprenye Maddeleri
Emprenye endüstrisinde kullanılan koruyucu kimyasal maddeler farklı bir endüstri dalı olarak genişlemiştir. Etki şekilleri, etkili oldukları alanlar ve ekonomik yönden olmak üzere çeşitli sınıflara ayrılmaktadırlar.  Günümüzde emprenye maddelerinin çeşitliliği ile birlikte sahip oldukları zehirlilik dereceleri de üretim ve kullanımlarını kısıtlamaktadır. Son yıllarda gelişen çevresel görüşler bu konuda da etkili olarak bir takım kimyasal koruyucuların bazı alanlarda kullanımları kısıtlanmakta hatta yasaklanmaktadır. Emprenye maddeleri genel olarak 4 sınıfta toplanmaktadır.
1- Yağlı ve Yağ karakterinde Emprenye Maddeleri: Maden kömürü ve türevlerinden elde edilen maddeler ve bazı petrol ürünleridir. Bunların en önemlileri olan kreozot, uzun süreler için açık hava koşullarında ve deniz içerisinde kullanılacak ağaç malzemenin emprenyesinde önemini devam ettirmektedir. Karbolineum, Maden kömürü katranı, linyit kömürü katranı ve odun katranları bu sınıfta yer almaktadır. Ayrıca PCP (pentaklorfenol), bakır, arsenik, çinko  takviyeli kreozotlar da kullanılmaktadır. Kreozotla emprenye edilen demiryolu traversleri 35-40 yıl dayanabilmektedirler.
2- Organik Solvent Emprenye Maddeleri: Petrolun destilasyonuyla elde edilen uçucu karakterdeki organik çözücülerde aktif kimyasalların çözünmesiyle elde edelirler. Pentaklorofenol, bakır naftenat, bakır-8-kinolinat, organik kalay bileşikleri, organik civa bileşikleri, çinko naftenat, klorlu hidrokarbonlar ve likit gaz bunlar arasında yer almaktadır. 
3- Suda Çözünen Metalik Bileşimli Emprenye Tuzları:Bu emprenye maddeleri çok sayıda olup arsenik, çinko, bakır, krom, civa, borlu bileşikler, klorür ve florürler bu gruba girerler. Ekonomik bakımdan pahalı olanlar kullanılmazlar. Çözücü olarak eskiden beri sadece su kullanılmaktadır. 
4-Özel Amaçlar için Kullanılan Emprenye Maddeleri: Bunlar mavi renk mantarları, küf mantarları gibi mantar tasallutu,  ayrıca ardaklanma ve böceklere karşı kullanılan emprenye maddeleridir. Odunun fiziksel ve kimyasal degradasyona karşı korunması amacıyla kullanılan emprenye maddeleri de ayrıca bir sınıf oluşturmaktadır. Ateşe karşı koruyucu ve yanmayı geciktirici maddeler olarak çok sayıda kimyasal maddeler mevcuttur.

5. Sonuçlar
Emprenye metotları içerisinde elverişli, etkili ve aynı zamanda ticari olarak geniş uygulama imkanı bulunan yöntemler kazanda basınç metotlarıdır. Kazanda basınç metotları pahalı ve komplike emprenye tesislerinde yapılmakla birlikte emprenye edilecek ağaç malzemenin kapalı kazanda bulunması en önemli üstünlüğüdür.  Kapalı kazan içerisinde emprenye edilecek ağaç malzeme türüne göre gereksinim duyulan kimyasal madde miktarı, basınç ve vakum süreleri, kazanın doldurulup boşaltılması gibi işlemlerin kontrolünün kolaylığı sistemlerin üstünlüğüdür. 
Ağaç malzemenin suda çözünen emprenye tuzları ile emprenyesinde genel olarak dolu hücre metotları kullanılmakta ve basınç yardımıyla içerisine alabileceği en yüksek miktarda emprenye maddesi çözeltisi nüfuz ettirilmektedir.  Emprenye sırasında sınırlı miktarda nüfuz istendiği vakit boş hücre metotları kullanılmaktadır. Kazanda basınç metotları fazla miktarda hacim teşkil eden ağaç malzemenin emprenyesinde kullanılmaktadır.  Bunlar başta demiryolu traversleri, telefon, telgraf ve elektrik direkleri olmak üzere ayrıca maden direkleri, ağaç yapı malzemesi, su inşaatı direkleri, çit malzemesi ve bağ bahçe sırıkları olarak sıralanabilir.

Kaynaklar

  1. Anon, 2003 Wood Protection Association, Industrial  Timber Preservation, Osmose, UK.
  2. Anonim, 2007 http://emprenye-basinclikaplar.com/, Ostim, Ankara
  3. Berkel, A., 1972 Ağaç Malzeme Teknolojisi II. Cilt, Ağaç Malzemenin Korunması ve Emprenye Tekniği, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi, İÜ Yayın No:1745, Fak Yayın No:183, İstanbul, 592 s.
  4. Bozkurt, Y., Göker, Y., Erdin, N.,1993 Emprenye Tekniği, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi, İ.Ü. Yayın No:3779, O.F. Yayın No:425, ISBN 975-404-327-2, İstanbul, 429 s.
  5. Hafızoğlu, H., 1987 Ağaç Malzeme Emprenye Tekniği, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi Ders Notları, Trabzon.
  6. İlhan, R., 1983 Ağaç Malzeme Koruma ve Emprenye Tekniği, KTÜ Orman Fakültesi, Fak Yayın No:74, Trabzon, 180 s.
  7. Nicholas, D.D., 1973 Wood Deterioration and Its Prevention by Preservative Treatments, Volume II, Preservatives and Preservative systems, Syracuase University Press., New York.
  8. Morrell, J.J. 1996, Wood Pole Maintenance Manual, Forest Research Laboratory, Oregon State University, Corvals Research Conribution 15. 47 p.

Top